- అడవి తల్లి ఒడిలో అక్షరాలా జనసముద్రం
తెలంగాణ గుండెకాయ లాంటి ములుగు జిల్లాలోని దట్టమైన దం డకారణ్యం.. పక్షుల కిలకిలరావాలు, వాగుల గలగలలతో నిత్యం ప్రశాంతంగా ఉండే ఆ అడవి తల్లి ఒడి, ఒక్కసారిగా జన సంద్రంగా మారుతుంది. అది కేవలం ఒక పండుగ కాదు, కోట్ల మంది గుండె చప్పుడు. అది కేవలం ఒక జాతర కాదు, అన్యా యంపై ఎదిరించిన పోరాట స్ఫూర్తి. అదే ఆసియాలోనే అతిపెద్ద గిరిజన ఉత్సవం – ‘సమ్మక్క-సారలమ్మ మేడారం జాతర’. కులమ తాలకు అతీతంగా, ఆడంబరాలకు దూరంగా, కేవలం భక్తి విశ్వా సాలే పెట్టుబడిగా సాగే ఈ మహా జాతరను ‘తెలంగాణ కుంభ మేళా’గా అభివర్ణించడంలో ఎంతమాత్రం అతిశయోక్తి లేదు.
వీరనారుల పోరాట గాథ: చారిత్రక నేపథ్యం.. మేడారం జాతర వెనుక ఒక వీరగాథ ఉంది. సుమారు ఎనిమిది వందల ఏళ్ల క్రితం, కాకతీయుల పాలనలో మేడారం ప్రాంతం కరువుతో అల్లాడిపోయింది. గిరిజన దొర అయిన పగిడిద్ద రాజు, ప్రజల కష్టాలను చూసి కాకతీయ చక్రవర్తికి కట్టాల్సిన కప్పం (పన్ను) కట్టలేకపోయాడు. దీనిని ధిక్కారంగా భావించిన ప్రతాపరుద్రుడు మేడారంపై దండెత్తాడు. ఆ యుద్ధంలో పగిడిద్ద రాజు, ఆయన కుమారుడు జంపన్న, కుమార్తె సారలమ్మ, అల్లుడు గోవిందరాజు వీరోచితంగా పోరాడి ప్రాణత్యాగం చేశారు.
తన వారు ఒక్కొక్కరుగా నేలకొరుగుతుంటే, వీరనారి సమ్మక్క రణరంగంలోకి దూకి శత్రువులను గడగడలాడిరచింది. తీవ్రంగా గాయపడిన ఆమె మేడారం సమీపంలోని చిలకలగుట్ట వైపు వెళ్ళి అదృశ్య మైంది. ఆతర్వాత అక్కడ కేవలం ఒక కుంకుమ భరిణే కనిపించింది. నాటి నుంచి సమ్మక్క-సారలమ్మలను దేవతలుగా కొలుస్తూ, తమను కాపాడే కల్పవల్లులని భక్తులు విశ్వసిస్తున్నారు. గద్దెలపైకి దేవతల రాక: జాతర ఘట్టాలు.. మేడారం జాతర నాలుగు రోజుల పాటు అత్యంత వైభవంగా జరుగుతుంది. ప్రతి ఘట్టం ఒక భావోద్వేగ భరితమైన వేడుక..
1. మొదటి రోజు (సారలమ్మ రాక): కన్నెపల్లి నుంచి సారలమ్మను గద్దెలపైకి తీసుకువస్తారు. ఇదే రోజు గోవిందరాజులు, పగిడిద్ద రాజులను కూడా ప్రతిష్ఠిస్తారు. 2. రెండవ రోజు (సమ్మక్క రాక): ఇది జాతరలోనే అత్యంత కీలక మైన ఘట్టం. చిలకలగుట్టపై ఉన్న సమ్మక్కను కుంకుమ భరిణె రూపంలో పూజారులు గద్దెపైకి తీసుకువస్తారు. ఆ సమయంలో భక్తుల పూనకాలు, జయ జయ ధ్వానాలతో అడవి దద్దరిల్లుతుంది. 3. మూడవ రోజు (మొక్కుల సమర్పణ): కోట్లాది మంది భక్తులు తమ కోర్కెలు తీరినందుకు సంతోషంతో ‘నిలువెత్తు బంగారం’ (బెల్లం) సమర్పిస్తారు. 4. నాల్గవ రోజు (వనప్రవేశం): దేవతలు తిరిగి వనప్రవేశం చేయడంతో జాతర ముగుస్తుంది. నిలువెత్తు బంగారం: భక్తికి ప్రతిరూపం.. సాధారణంగా దేవుళ్లకు బంగారం, వెండి సమర్పిస్తారు. కానీ మేడారంలో మాత్రం ‘బెల్లాన్ని’ బంగారం అని పిలుస్తారు. తమ ఎత్తుకు సరితూగే బెల్లాన్ని అమ్మవార్లకు సమర్పించడం ఇక్కడి ఆచారం.
ప్రకృతి ప్రసాదించిన తీపిని, అమ్మవారికి ఇష్టమైన నైవేద్యంగా భావిస్తారు. ఇది గిరిజన సంస్కృతిలోని నిరాడంబరతకు, పకృతిపై వారికి ఉన్న మమకారానికి నిదర్శనం. జంపన్న వాగు: పుణ్య స్నానాల వేదిక.. జాతరకు వచ్చే ప్రతి భక్తుడు జంపన్న వాగులో పుణ్యస్నానం ఆచరిస్తారు. తన తండ్రి పగిడిద్ద రాజు మరణవార్త విని ఆవేశంతో శత్రువుల మీద విరుచుకుపడి, తీవ్ర గాయాలతో ఈ వాగులో పడి జంపన్న ప్రాణత్యాగం చేశాడని చరిత్ర చెబు తుంది. అందుకే ఆయన త్యాగానికి గుర్తుగా ఆ వాగుకు ‘జంపన్న వాగు’ అని పేరు వచ్చింది. ఆ నీటిలో స్నానం చేస్తే పాపాలు తొలగిపోవడమే కాకుండా, వీరత్వం లభిస్తుందని భక్తుల నమ్మకం.
సామాజిక ఐక్యతకు చిరునామా..మేడారం జాతరలో కనిపించే అద్భుతం ఏమిటంటే.. ఇక్కడ విఐపి (పIూ) సంస్కృతి కంటే భక్తుల భక్తికే ప్రాధాన్యత ఎక్కువ. కోటీశ్వరుల నుంచి పేదల వరకు అందరూ చెట్ల కిందే వంటలు చేసుకుంటారు, గుడారాల్లోనే నిద్రి స్తారు. కులాల అంతరాలు పటాపంచలై అందరూ ఆ తల్లి బిడ్డలు గానే కలిసిమెలిసి తిరుగుతారు. ఆధునిక కాలంలో అంతరిస్తున్న సామాజిక సమరసతను మేడారం మళ్ళీ బ్రతికిస్తోంది. మేడారం జాతర కేవలం ఒక మతపరమైన ఉత్సవం కాదుÑ అది తెలంగాణ అస్తిత్వానికి ప్రతీక. మన సంస్కృతిని, మన మూలాలను గుర్తు చేసే ఒక మహత్తర అవకాశం.
అన్యాయం జరిగితే ఎదురుతిరగాలని, ధర్మం కోసం ప్రాణత్యాగానికైనా సిద్ధపడాలని సమ్మక్క-సారలమ్మల చరిత్ర మనకు నేర్పుతుంది. దట్టమైన అడవుల మధ్య, వెదురు పొదలను సాక్షిగా చేసుకుని, లక్షలాది గొంతుకల మధ్య నుంచి వెలువడే ‘సమ్మక్క-సారలమ్మ’ నామస్మరణ మనలో కొత్త ఉత్తేజాన్ని నింపుతుంది. ఈ మహా సంబరాన్ని కళ్ళారా చూడటం ఒక అదృష్టం, ఆ తల్లి దీవెనలు అందుకోవడం ఒక భాగ్యం. రండి.. మన సంస్కృతిని గౌరవిద్దాం, వన దేవతల ఆశీస్సులు పొందుదాం!
- సాయికృష్ణ, ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ